Jongeren groeien op met internet, apps en social media als vanzelfsprekend onderdeel van hun leven. Maar terwijl ze steeds jonger online actief zijn, leren ze op school nog weinig over de gevaren die daar op de loer liggen. Phishing, online oplichting en digitale verleiding raken steeds vaker een jonge doelgroep. Om dat gat te dichten is op het Markenhage in Breda een bijzonder project gestart, het Cyberrijbewijs.
Brugklasleerlingen als digitale verkeersdeelnemers
Op het Markenhage, een middelbare school in Breda, volgden brugklasleerlingen onlangs een interactieve training waarin zij leerden hoe cybercriminaliteit werkt, hoe zij online worden verleid en hoe zij kunnen handelen om te voorkomen dat zij slachtoffer worden. Aan de hand van herkenbare situaties maakten de leerlingen kennis met de meest voorkomende vormen van cybercriminaliteit onder jongeren.
Het idee achter het Cyberrijbewijs is even simpel als krachtig. Net zoals je een rijbewijs haalt om veilig deel te nemen aan het verkeer, zouden jongeren ook een bewijs moeten kunnen halen voor de digitale snelweg. Niet door angst te zaaien, maar door bewustwording en vaardigheden te versterken. De leerlingen leren onder andere hoe ze nep van echt kunnen onderscheiden, hoe ze verantwoord omgaan met wachtwoorden en wat de gevolgen kunnen zijn van onzorgvuldig online gedrag.
Kees-Jan Stoffelen, teamleider van leerjaar 1 op het Markenhage, ziet het belang van het programma. “Het is belangrijk dat er thuis over dit soort onderwerpen wordt gesproken, maar ook in het onderwijs. Door bewustwording te creëren en jongeren kritisch te laten nadenken over wat ze online tegenkomen, kun je veel problemen voorkomen. Daarom vinden we het belangrijk dat onze leerlingen hiermee aan de slag gaan. Uiteindelijk zou het mooi zijn als iedere leerling een Cyberrijbewijs heeft.”
Jongeren als doelwit van cybercriminelen
De cijfers liegen er niet om. Uit onderzoek van het CBS bleek dat in 2024 een op de vijf Nederlanders van 15 tot 25 jaar slachtoffer werd van een vorm van online criminaliteit. Dat is twee keer zo veel als bij 65 plussers. In totaal gaven 2,5 miljoen Nederlanders aan slachtoffer te zijn geweest, een stijging ten opzichte van voorgaande jaren. Jongeren werden vooral getroffen door online oplichting en fraude (9 procent) en online bedreiging en intimidatie (eveneens 9 procent). Daarnaast kreeg 5 procent te maken met gehackte accounts.
Maar achter die cijfers gaat een wereld schuil die veel rauwer is dan de meeste ouders en docenten beseffen. Bij Cybercrimeinfo monitoren we dagelijks honderden bronnen, waaronder het darkweb en Telegram kanalen waar cybercriminelen opereren. En wat we daar zien is verontrustend. Gestolen inloggegevens van tieners worden verhandeld voor een paar euro per stuk. Gehackte Instagram en Snapchat accounts worden doorverkocht aan oplichters die ze gebruiken voor identiteitsfraude. En gaming accounts met waardevolle items worden systematisch leeggeroofd.
Een van de snelst groeiende dreigingen onder jongeren is sextortion. Criminelen doen zich voor als leeftijdsgenoten, bouwen online een vertrouwensband op en lokken slachtoffers tot het delen van intieme beelden. Daarna volgt de afpersing. De politie meldde in 2025 dat het aantal meldingen van online seksueel misbruik met bijna 46 procent is gestegen ten opzichte van een jaar eerder. Sextortion komt steeds vaker voor onder jongeren, maar slechts 10 tot 20 procent van de slachtoffers doet daadwerkelijk aangifte. Schaamte en het gevoel dat ze zelf iets fout hebben gedaan houdt hen stil. De psychologische gevolgen zijn enorm, de politie waarschuwt zelfs voor een verband tussen sextortion en suicidaal gedrag bij jongeren.
Waarom de huidige aanpak tekortschiet
Daar komt bij dat de methoden van criminelen steeds geavanceerder worden. Met kunstmatige intelligentie worden nepberichten en nepwebsites zo overtuigend dat zelfs ervaren internetgebruikers erin trappen. Criminelen gebruiken AI om stemmen te klonen, realistische nepprofielen te genereren en phishingberichten te schrijven die foutloos Nederlands bevatten. Voor jongeren die nog volop bezig zijn hun digitale vaardigheden te ontwikkelen, is de drempel om slachtoffer te worden bijzonder laag.
Een phishingmail die voor een volwassene misschien herkenbaar is, kan voor een dertienjarige volkomen geloofwaardig overkomen. Een nepwebshop die korting belooft op populaire sneakers, een vals bericht van een “vriend” die vraagt om even in te loggen, een nep giveaway op social media die persoonlijke gegevens vraagt. Het zijn stuk voor stuk technieken die dagelijks worden ingezet en waar jongeren massaal intrappen.
Het bestaande onderwijs in digitale vaardigheden richt zich vaak op basiskennis zoals het gebruik van software en het zoeken van informatie. Maar het herkennen van digitale dreigingen, het begrijpen hoe criminelen te werk gaan en het weten wat je moet doen als het misgaat, dat ontbreekt nog grotendeels in het lesprogramma. En juist die kennis kan het verschil maken tussen een jongere die een phishinglink herkent en een jongere die zijn bankgegevens invult op een nepsite.
Drie vormen voor elke school
Het Cyberrijbewijs is ontwikkeld als een flexibel programma dat past bij verschillende onderwijssituaties. Scholen kunnen kiezen uit drie vormen. De eerste is een interactieve gastles, gegeven door een trainer van het Cyberrijbewijs in de klas. De tweede is een masterclass voor grotere groepen, waarbij meerdere klassen, docenten en zelfs ouders kunnen deelnemen. De derde optie is een compleet lespakket dat scholen zelfstandig kunnen inzetten.
Dat het programma verder gaat dan alleen voorlichting, is een bewuste keuze. De leerlingen worden niet alleen verteld wat de gevaren zijn, maar leren door middel van herkenbare praktijksituaties hoe ze zelf kunnen handelen. Denk aan het herkennen van een phishinglink in een bericht dat lijkt te komen van een vriend, of het besef dat een gratis aanbieding op social media te mooi is om waar te zijn.
Samenwerking tussen specialisten
Achter het Cyberrijbewijs staat een samenwerking van organisaties die elk hun eigen expertise inbrengen. Digiweerbaar, gespecialiseerd in digitale weerbaarheid en preventie van cybercriminaliteit, ontwikkelt trainingen en interventies voor onderwijs, overheid en organisaties. Brainstorm en concept, een creatief communicatiebureau uit Raamsdonksveer, zorgde voor de conceptontwikkeling. Dit bureau ontwikkelde eerder onder meer de CyberChallenge voor gemeenten en is partner in de MKB Cybertraining, een programma dat ondernemers helpt hun digitale weerbaarheid te vergroten.
De pilot op het Markenhage wordt nu gebruikt om het programma verder te verfijnen. De training is gefilmd en vormt de basis voor een korte promotievideo waarmee het Cyberrijbewijs andere scholen en ouders wil laten zien hoe preventie in de praktijk werkt.
Preventie begint bij educatie
Bij Cybercrimeinfo schrijven we dagelijks over cyberaanvallen, datalekken en nieuwe vormen van online criminaliteit. We zien hoe bedrijven miljoenen investeren in beveiliging nadat ze slachtoffer zijn geworden. We zien hoe volwassenen worstelen met digitale dreigingen waar ze niet op voorbereid waren. En we zien hoe jongeren steeds vaker doelwit worden van criminelen die precies weten hoe ze deze groep kunnen bereiken.
De realiteit is dat cybercriminelen geen leeftijdsgrens hanteren. Een dertienjarige met een gehackt account is voor een crimineel net zo waardevol als een volwassene. Misschien zelfs waardevoller, want een jongere weet vaak niet hoe snel hij hulp moet zoeken en schaamt zich om het te vertellen. Hoe langer een crimineel toegang heeft, hoe meer schade hij kan aanrichten.
Initiatieven als het Cyberrijbewijs pakken het probleem bij de wortel aan. Door jongeren al vroeg te leren hoe de digitale wereld werkt, hoe criminelen te werk gaan en hoe je jezelf kunt beschermen, bouw je aan een generatie die niet alleen digitaal vaardig is, maar ook digitaal weerbaar. En die weerbaarheid begint niet pas op het moment dat je slachtoffer wordt, die begint in de klas.
Scholen die interesse hebben in het programma kunnen terecht op cyberrijbewijs.nl voor meer informatie en om hun belangstelling kenbaar te maken.
Lees ook
► Wat is phishing en hoe herken je het?